Το κτίριο του μουσείου βρίσκεται στην καρδιά του ιστορικού κέντρου της Καλαμάτας, εκεί όπου στεγαζόταν άλλοτε η Δημοτική Αγορά της πόλης, ένας χώρος που σφύριζε από ζωή καθημερινά με εμπόρους και αγοραστές.
Μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1986, το κτίριο της Αγοράς κατεδαφίστηκε, καθώς είχε υποστεί σοβαρές ζημιές. Το κτίριο που αντικατέστησε την παλιά Αγορά δόθηκε από τον Δήμο Καλαμάτας στο Υπουργείο Πολιτισμού για να γίνει Αρχαιολογικό Μουσείο.
Η έκθεση έχει ως στόχο να παρουσιάσει με τον πληρέστερο δυνατό τρόπο τις αρχαιότητες της Μεσσηνίας από την προϊστορική εποχή έως τη βυζαντινή περίοδο, ώστε ο επισκέπτης να αποκτήσει μια ολοκληρωμένη εικόνα της πολιτισμικής εξέλιξης κάθε περιοχής ανά τους αιώνες, επισκεπτόμενος κάθε εκθεσιακή ενότητα.
Αντανακλώντας την παλιά γεωγραφική διαίρεση του νομού σε τέσσερις επαρχίες, την Καλαμάτα, τη Μεσσήνη, την Πυλία, την Τριφυλία, η έκθεση ξεδιπλώνεται σε αντίστοιχα μεγάλα γεωγραφικά τμήματα, τα οποία περιλαμβάνουν τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους και αντιπροσωπευτικά αρχαία, είτε από ανασκαφές είτε από επιφανειακές έρευνες, είτε περιστασιακά από πολίτες.
Για να “εισέλθει” κανείς στις γεωγραφικές ενότητες, ο επισκέπτης ακολουθεί έναν κεντρικό οδικό άξονα, ο οποίος ελικοειδώς διατρέχει τις προθήκες και τα εκθέματα, θυμίζοντας τον ποταμό Παμισό, που διαρρέει μεγάλο μέρος της Μεσσηνίας και εκβάλλει στον Μεσσηνιακό Κόλπο.
Δευτερεύοντες δρόμοι ξεκινούν από τον κύριο, οδηγώντας στα τέσσερα τμήματα, ένα για κάθε επαρχία. Κάθε τμήμα είναι μια αυτόνομη μονάδα, και ο επισκέπτης μπορεί να επιλέξει να δει μέρος της έκθεσης χωρίς να ακολουθήσει ολόκληρο το πρόγραμμα του κύριου δρόμου.
Θεματικές ενότητες:
Για να δοθεί μια πλήρης ιστορική επισκόπηση τόσο της πολιτικής όσο και της πολιτιστικής οντότητας ορισμένων περιοχών της Μεσσηνίας κατά την αρχαιότητα, δέκα θεματικές ενότητες προσδιορίζονται με πινακίδες. Σε αυτές τις ενότητες, η ιστορία ερμηνεύεται σύμφωνα με την περιοχή στην οποία έλαβε χώρα κάθε γεγονός. Οι ενότητες αυτές είναι οι εξής:
“Ο Οίκος των Βιλλεαρδουίνων και η Μεσσηνία”
“Μάνη και Δεσποτάτο του Μορέως”
“Θούρια, πόλις περιοίκων”
“Η ‘Εξωτερική Μάνη στα Σύνορα Μεσσηνίας-Λακωνίας”
“Ο Όσιος Νίκων ο Μετανοητής και η Μεσσηνία”
“Η Πρωτεύουσα του Ανεξάρτητου Κράτους της Μεσσήνης στους πρόποδες του όρους Ιθώμη”
“Πύλια Επί Ενετοκρατίας (1206-1500)”
“Ένα μυκηναϊκό κέντρο στον Μεσσηνιακό κόλπο
“Βασίλειο‘ του Παλατιού του Νέστορα’
“Οι Μυκηναίοι της Τριφυλίας”
