Η αρχαία Μεσσήνη ήταν η πρωτεύουσα της Μεσσηνίας. Βρισκόταν κοντά στο σημερινό χωριό Μαυρομμάτι στους δυτικούς πρόποδες του όρους Ιθώμη, εισερχόμενη από την Αρκαδική Πύλη. Η Ιθώμη ήταν το ισχυρότερο φυσικό και τεχνητό οχυρό της Μεσσηνίας. Η πόλη ιδρύθηκε από τον Θηβαίο στρατηγό Επαμεινώνδα το 369 π.Χ., ο οποίος απελευθέρωσε τη Μεσσηνία από τους Σπαρτιάτες. Η Μεσσήνη έφτασε στη μέγιστη ακμή της κατά την Ελληνιστική περίοδο.
Οι πρώτες ενδείξεις ανθρώπινης εγκατάστασης στην αρχαία Μεσσήνη χρονολογούνται στην Ύστερη Νεολιθική περίοδο (4300-3000 π.Χ.) ή την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (2800-1900 π.Χ.). Το 800-700 π.Χ., ο ναός του Δία Ιθώματος της Ιθώμης βρισκόταν σε πλήρη λειτουργία. Στην πόλη ιδρύθηκε ο πρώτος ναός της Αρτέμιδας Ορθίας και ο αρχαιότερος Ασκληπιός. Το πρώιμο κράτος των Μεσσηνίων βρίσκεται υπό μακρά σπαρτιατική κατοχή (8ος-5ος αιώνας π.Χ.), καταγεγραμμένο σε τέσσερις, γνωστές στην ιστορία, Μεσσηνιακές πολέμους. Ο τρίτος Μεσσηνιακός Πόλεμος (510-490 π.Χ.) συνδέεται με το όνομα του θρυλικού ήρωα Αριστομένη. Στον τέταρτο Μεσσηνιακό Πόλεμο (464-456 π.Χ.) πολιορκήθηκε για πολλά χρόνια η ακρόπολη της Ιθώμης, και η εξέγερση των σκλαβωμένων Μεσσηνίων οδηγεί σε συνθηκολόγηση.
Οι φυγόδικοι Μεσσήνιοι εγκαταστάθηκαν στη Ναύπακτο, ενώ το 399 π.Χ. εκδιώχθηκαν από τους Σπαρτιάτες και κατέφυγαν στη Σικελία και την Κυρηναϊκή. Μετά τη μάχη των Λεύκτρων στη Βοιωτία (471 π.Χ.) και την ήττα της Σπάρτης, ο Θηβαίος στρατηγός Επαμεινώνδας και οι Αργείοι σύμμαχοι ίδρυσαν το ανεξάρτητο κράτος των Μεσσηνίων (369 π.Χ.). Η νέα πρωτεύουσα χτίστηκε στους πρόποδες της Ιθώμης, οχυρώθηκε με ισχυρά και επιβλητικά τείχη, και ονομάστηκε Μεσσήνη προς τιμήν της μυθικής προδωρικής βασίλισσας.
Ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας επισκέφθηκε τη Μεσσήνη (155-160 μ.Χ.). Την εποχή αυτή η πόλη αποτελεί ακόμα ένα σημαντικό πολιτικό και πολιτιστικό κέντρο, με τα δημόσια θρησκευτικά ή κοσμικά κτίρια σε καλή κατάσταση και διατηρεί ένα αναλλοίωτο Ιπποδάμειο πολεοδομικό ιστό. Διαθέτει, μεταξύ άλλων, το σπάνιο πλεονέκτημα να μην έχει καταστραφεί ή καλυφθεί από νεότερους οικισμούς και αποτελεί ένα κατ' εξοχήν μεσογειακό ανέγγιχτο φυσικό περιβάλλον. Το φυσικό αυτό περιβάλλον συνδυάζει τη μεγαλοπρέπεια του ορεινού Δελφικού τοπίου και τη χαμηλή ποτάμια γαλήνη της Ολυμπίας, με τον κυρίαρχο γυμνό ασβεστολιθικό όγκο της Ιθώμης όπου στέκει η ακρόπολη, και τη χαμηλή εύφορη κοιλάδα γύρω από την αρχαία πόλη.
Η αρχαία Μεσσήνη προστατευόταν από τα βορειοανατολικά, με φυσικό τείχος τον βουνό Ιθώμη. Η υπόλοιπη πόλη περιβαλλόταν από πανίσχυρα τείχη περίπου 9,5 χλμ., τα οποία μπορούμε να θαυμάσουμε ακόμη και σήμερα.
Όλα τα κτίρια της Μεσσήνης έχουν την ίδια διάταξη, ενσωματωμένα στο σύστημα των οριζόντιων (ανατολή-δύση) και κάθετων (κατεύθυνση βορρά-νότου) δρόμων. Το αστικό σύστημα είναι γνωστό ως Ιπποδάμειο από τον εμπνευστή και δημιουργό του, αρχιτέκτονα, πολεοδόμο και αστρονόμο του 5ου αιώνα π.Χ., τον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο.
Αξιοσημείωτο είναι ότι το προκαθορισμένο σχήμα βασίζεται στις αρχές της δικαιοσύνης, της ισότητας ενώπιον του νόμου και των ίσων μεριδίων, δηλαδή των αρετών της δημοκρατίας, που χαρακτηρίζεται από ακραίο γεωμετρισμό, προσαρμοσμένο κάθε φορά στις ειδικές γεωμορφολογικές και κλιματικές συνθήκες της χώρας, ενσωματώνεται αρμονικά στο φυσικό περιβάλλον. .
Συνεχίζονται οι συστηματικές ανασκαφικές και αναστηλωτικές εργασίες της Αρχαίας Μεσσήνης, υπό την αιγίδα της Αρχαιολογικής Εταιρείας και την διεύθυνση του καθηγητή Πέτρου Γ. Θέμελη.
Ο αρχαιολογικός χώρος της Αρχαίας Μεσσήνης σημαίνει, ότι περιλαμβάνονται εντός του τείχους, το Αρχαιολογικό Μουσείο, μαζί με τον Όλυμπο, την ακρόπολη και το ιερό του Δία Ιθωμάτα κοντά στο παλιό μοναστήρι Βουλκανού ή Βουρκάνου.
Επίσης, περιλαμβάνει τα ιερά της Ειλειθυίας-Κουρητών και το ιερό της Αρτέμιδος Λιμνάτιδας, στις βορειοανατολικές πλαγιές του Όρους. Στο σημερινό χωριό Μαυρομμάτι βρίσκεται η αρχαία πηγή Κλεψύδρα που υδροδοτεί τον χώρο μέχρι σήμερα.
Είχε δύο πύλες, την Αρκαδική Πύλη (ή Πύλη της Μεγαλόπολης) και τη Λακωνική Πύλη. Η τελευταία αυτή πύλη καταστράφηκε τον 18ο αιώνα, αλλά η Αρκαδική Πύλη διατηρείται ακόμα σε αρκετά καλή κατάσταση. Μάλιστα, ήταν το ορόσημο της πόλης για τους πρώτους ταξιδιώτες, που άρεσαν να την απεικονίζουν στα χαρακτικά τους. Είναι μια τεράστια και επιβλητική κυκλική πύλη, με δύο εισόδους, μια εσωτερική και μια εξωτερική.
Ο κύριος αρχαιολογικός χώρος αναπτύσσεται σε μια πλαγιά, από βορρά προς νότο. Βορειοδυτικά του Ασκληπιείου αποκαλύφθηκε το πρώτο ιερό της Αρτέμιδος Ορθίας, και κοντά σε αυτό, το ιερό της Δήμητρας και των Διοσκούρων, το οποίο δεν είναι επισκέψιμο. Κοντά στο νότιο στοά του Ασκληπιείου βρίσκεται τοποθετημένη μια ενεπίγραφη στήλη, που φέρει χαραγμένους τους ψήφους επτά πόλεων της Ελλάδας προς τιμήν του Μεσσήνιου γλύπτη Δαμοφώντος, ο οποίος εργάστηκε κατά κύριο λόγο στο Ασκληπιείο.
Ο δρόμος Broad Street κατευθύνεται δυτικά του Ασκληπιείου και καταλήγει στην μνημειώδη είσοδο του Γυμνασίου της Μεσσήνης. Αυτό, που περιτριγυριζόταν από τρεις πεταλοειδείς στοές στο αστικό στάδιο, αποτέλεσε ενιαίο λειτουργικό και αρχιτεκτονικό σύνολο, όπου διεξάγονταν αγώνες και προπονούνταν έφηβοι. Κατά μήκος του δυτικού περιστώου του Γυμνασίου αναπτύχθηκαν ορθογώνια κτίσματα, στα οποία είχαν τοποθετηθεί σπουδαία έργα τέχνης, αντίγραφα σημαντικών γλυπτών της αρχαιότητας, όπως Ερμές, Θησέας, Ηρακλής, Δωριφόρος και άλλα.
Θέατρο Μεσσήνης
Το Θέατρο της Μεσσήνης, για το οποίο υπήρχε μόνο μια έμμεση αναφορά από τον Παυσανία, ανακαλύφθηκε ΒΔ του Ασκληπιείου και 50 μ. δυτικά της.
Βρύση Αρσινόης
Η μεγάλη κινάση της κινάσης, που αποκαλύφθηκε ανάμεσα στο θέατρο και το μεγάλο βόρειο περιστύλιο της Αγοράς της Μεσσήνης, ταυτίζεται με την Κινάση της Αρσινόης, όπως μας πληροφορεί ο Παυσανίας. Κατά τον ίδιο, η κινάση πήρε το όνομά της από την Αρσινόη, κόρη του μυθικού βασιλιά της Μεσσηνίας Λευκίππου και μητέρα του Ασκληπιού. Βυζαντινή Βασιλική
Τα κατάλοιπα της βασιλικής ανακαλύφθηκαν πίσω από τη δυτική πλευρά της τεράστιας αγοράς, και ΝΝΑ του Μεγάλου Θεάτρου της Μεσσήνης. Ο ναός, διαστάσεων 16 x 38μ., φαίνεται ότι κτίστηκε στα τέλη του 7ου αιώνα μ.Χ. με οικοδομικό υλικό από προγενέστερα κτίρια.
Οχυρώσεις Μεσσήνης
Τα επιβλητικά τείχη της Μεσσήνης με πύλες και πύργους σηματοδοτούν την επανασύσταση του ελεύθερου Μεσσηνιακού κράτους μετά τη μάχη των Λεύκτρων (371 π.Χ.) από τον Θηβαίο στρατηγό Επαμεινώνδα και τους Αργείους συμμάχους. Το 369 π.Χ. ιδρύθηκε εντός των τειχών, στους πρόποδες του όρους Ιθώμη, η νέα πρωτεύουσα της Μεσσήνης, ομώνυμη της προδωρικής βασίλισσας. Ο Παυσανίας αναγνωρίζει την υπεροχή των οχυρώσεων της Μεσσήνης σε σύγκριση με άλλα διάσημα της εποχής.
Κατεβαίνοντας από το χωριό Μαυρομάτι συναντάμε το μουσείο. Διασχίζοντας αμπελώνες και ελαιώνες, βλέπουμε δεξιά το θέατρο της αρχαίας Μεσσή.
Μελιγαλάς Μαυρομμάτι (Νομός Μεσσηνίας)
Τηλέφωνο: +30 27240 51201
Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: lhepka@culture.gr
