Η περιοχή των Βασσών βρίσκεται ανάμεσα στην Αρκαδία, την Τριφυλία και τη Μεσσηνία, στις δυτικές πλαγιές του όρους Κοτυλίου, κοντά στην αρχαία πόλη της Φιγαλείας. Το βουνό διασχίζεται από φαράγγια (βασσαι), που δίνουν στο μέρος την ονομασία του. Σε αυτό το άγονο, βραχώδες τοπίο, στα 1131 μέτρα υψόμετρο, οι κάτοικοι της Φιγαλείας ίδρυσαν ένα ιερό αφιερωμένο στον Απόλλωνα. Ένας ιερός δρόμος συνέδεε το ιερό με την πόλη, σε απόσταση σχεδόν δεκατριών χιλιομέτρων. Το ιερό κυριαρχούσε ένα από τα πιο επιβλητικά μνημεία της αρχαίας Ελλάδας: ο ναός του Απόλλωνα Επικούριου, η λατρεία του οποίου ιδρύθηκε στα τέλη του 8ου – αρχές του 7ου αιώνα π.Χ. Ο θεός έλαβε το επίθετο ‘Επικούριος’, είτε επειδή θεωρήθηκε ότι βοήθησε τους Φιγαλείς στον αγώνα τους κατά της Σπάρτης το 659 π.Χ., είτε επειδή εμπόδισε την εξάπλωση της πανούκλας κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο Απόλλωνας ονομάζεται επίσης ‘Βασσίτας’ σε μια επιγραφή από αυτόν τον τόπο.
Ναός Επικούριου Απόλλωνα-Βάσσες
Η ιστορία του ιερού στις Βάσσες συνδέεται με τις στρατιωτικές δραστηριότητες της Φιγαλείας και με τον συνεχή αγώνα μεταξύ Αρκάδων και Σπαρτιατών. Οι πρώτοι ήταν πάντα σύμμαχοι με τη Μεσσηνία στους πολέμους της εναντίον της Σπάρτης. Ο χώρος κατοικήθηκε για πρώτη φορά κατά την Αρχαϊκή περίοδο. Ο πρώτος ναός του ιερού χτίστηκε στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. και γύρω του αναπτύχθηκε ένας μικρός οικισμός. Είναι πιθανό πολλοί Μεσσήνιοι να βρήκαν καταφύγιο στις Βάσσες αφού διέφυγαν από την πατρίδα τους μετά τη σπαρτιατική νίκη του 650 π.Χ. Πολλά αναθήματα από αυτή την περίοδο βρέθηκαν στο επιφανειακό χώμα γύρω από τον ναό. Περιλαμβάνουν πήλινα αγγεία και ειδώλια, χάλκινα ειδώλια ανθρώπων και ζώων, κοσμήματα, ηχείο από καβούκι χελώνας λύρας και πολλά όπλα, τόσο πραγματικά (από σίδηρο) όσο και αναθηματικά (από μπρούντζο). Η προσφορά όπλων μπορεί να υποδεικνύει ότι στα πρώτα χρόνια του ιερού ο Απόλλων λατρευόταν κυρίως ως θεός του πολέμου. Ίχνη μεταλλουργίας από την Αρχαϊκή περίοδο ανακαλύφθηκαν επίσης κοντά στον ναό. Αν και η προκλασική οικοδομική ιστορία του ναού είναι αβέβαιη, είναι πιθανό ο αρχαϊκός ναός να ανακατασκευάστηκε τουλάχιστον μία ή δύο φορές μεταξύ 600 και 500 π.Χ. Στο χώρο αποκαλύφθηκαν διάφορα αρχιτεκτονικά κομμάτια που ανήκαν σε αυτές τις φάσεις. Ο σωζόμενος κλασικός ναός από τον Ικτίνο χτίστηκε περίπου το 420 π.Χ. Τα αρχαία λατομεία που παρείχαν το οικοδομικό υλικό για τον ναό εντοπίζονταν βόρεια και βορειοδυτικά του χώρου.
Ναός Επικούριου Απόλλωνα-Βάσσες-Σκληρού
Η Άρτεμις και η Αφροδίτη λατρεύονταν επίσης στην περιοχή αυτή, σε ένα ξεχωριστό ιερό στην υψηλότερη κορυφή του Όρους Κωτίλιου. Η Δήμητρα, επίσης, λατρευόταν εδώ, αν και το ιερό της δεν έχει ακόμη ταυτοποιηθεί. Το ιερό στην κορυφή του Όρους Κωτίλιου πιθανότατα ιδρύθηκε από φτωχούς Φιγαλέας που ζούσαν στις Βάσσες. Οι ναοί του εγκαταλείφθηκαν τον τρίτο αιώνα π.Χ., σε αντίθεση με το ιερό του Απόλλωνα, το οποίο παρέμεινε σε χρήση κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, όπως δείχνουν τα σφραγισμένα κεραμίδια που χρησιμοποιήθηκαν για την επισκευή της στέγης του ναού. Ο Παυσανίας επισκέφθηκε το ιερό τον δεύτερο αιώνα μ.Χ. και περιέγραψε τα μνημεία και την ιστορία τους (8, 41, 7-10), ιδιαίτερα αυτό του ναού του Απόλλωνα. Στους επόμενους αιώνες το ιερό εγκαταλείφθηκε και υπέστη σοβαρές ζημιές από σεισμούς.
Ο χώρος, απομονωμένος και απρόσιτος, παρέμεινε εγκαταλελειμμένος μέχρι τον 18ο αιώνα, οπότε και αναγνωρίστηκε από τον Γάλλο αρχιτέκτονα J. Bocher. Έκτοτε πολλοί διάσημοι περιηγητές επισκέφθηκαν τον Βάσση και το 1812 έγιναν οι πρώτες ανασκαφές από ομάδα αρχαιολόγων, οι οποίοι έλαβαν άδεια από τον Βελή πασά, Τούρκο διοικητή της Πελοποννήσου, αφού εκείνη την εποχή η Ελλάδα ήταν σκλαβωμένη στους Τούρκους.
Έπειτα βρέθηκαν 23 πλάκες από το εσωτερικό ζωφόρο του ναού, μοναδικά αριστουργήματα γλυπτικής, οι οποίες μεταφέρθηκαν σε άλλα μέρη των γλυπτών από το ναό στην ακτή της Ιωνικής Θάλασσας και από εκεί στη Ζάκυνθο.
Ναός Επικούρειου Απόλλωνα Σημαία
Το 1815 ήρθε το Βρετανικό Μουσείο, όπου το ζωφόρο αγοράστηκε σε δημοπρασία αφού ο Βαλή Πασάς παραιτήθηκε από τις απαιτήσεις που εγέρθηκαν από ευρήματα, συγκριτικά με αμελητέα χρηματική αποζημίωση. Η λεηλασία του Ιωνικού ζωφόρου προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, και μάλιστα ο Άγγλος λόγιος Chr. Muller το περιέγραψε ως πράξη βανδαλισμού, αντιστοιχία με αυτή του Λόρδου Έλγιν. Την περίοδο, ωστόσο, η πρώτη έρευνα ήταν λεπτομερή σχέδια, πολύτιμα σήμερα, για τις πληροφορίες που παρέχουν για την κατάσταση του μνημείου εκείνη την εποχή. Τότε, πολλοί επιστήμονες ασχολήθηκαν με την έρευνα και τη μελέτη των μνημείων του ιερού. Από το 1902, συστηματική έρευνα undertaken από την Αρχαιολογική Εταιρεία και συστηματικά από το 1982
Ναός Επικούρειου Απόλλωνα
Ναός Επικούρειου Απόλλωνα Σημαία
Το γυμνό, βραχώδες τοπίο Βάσσες είναι ένας από τους μεγαλύτερους και πιο επιβλητικούς ναούς της αρχαιότητας, αφιερωμένος
Επικούρειος Απόλλων. Χαρακτηρίζεται από μια πρωτότυπη φιλοξενία τόσο στην εξωτερική όσο και στην εσωτερική του διάταξη, γεγονός που τον καθιστά μοναδικό
μνημείο στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής. Ο Παυσανίας, μάλιστα, τον θεωρεί δεύτερο μετά τον πελοποννησιακό ναό της Τεγέας σε ομορφιά και αρμονία (8.41.8). Η κατασκευή του τοποθετείται το 420-400 π.Χ.
Ναός Επικούρειου Απόλλωνα Σημαία
